PrEP On-Demand คือการใช้ยาป้องกันเอชไอวีเฉพาะช่วงที่คาดว่าจะมีเพศสัมพันธ์ แทนการกินทุกวัน แต่ไม่ได้มีแผนเดียวสำหรับทุกคน จำนวนวันที่ต้องกินต่ออาจต่างกันตามตำแหน่งที่สัมผัสเชื้อ ชนิดยา และสุขภาพเดิม จึงควรรับแผนจากคลินิกก่อนใช้
หากเหตุเสี่ยงเกิดไปแล้วโดยไม่ได้เริ่ม PrEP ล่วงหน้า อย่านำสูตร On-Demand มาใช้แทน PEP หากยังไม่เกิน 72 ชั่วโมง ให้ติดต่อคลินิกหรือโรงพยาบาลทันทีเพื่อประเมินยาหลังสัมผัสเชื้อ อ่านภาพรวมความต่างระหว่างยาหลังสัมผัสเชื้อได้ที่ PEP กับ Doxy-PEP ใช้ต่างกันอย่างไร
PrEP On-Demand เหมาะกับใคร
อาจเป็นทางเลือกสำหรับผู้ที่มีเพศสัมพันธ์เป็นบางช่วง สามารถคาดการณ์ล่วงหน้า และมั่นใจว่าจะกินยาหลังเหตุได้ครบตามแผน หากมีเพศสัมพันธ์บ่อย คาดเดาเวลาไม่ได้ หรือลืมยาง่าย แบบรายวันหรือแบบออกฤทธิ์นานอาจเข้ากับชีวิตมากกว่า
แนวทางไทยปี 2568 ขยายทางเลือก On-Demand ให้พิจารณาได้ในคนทุกเพศ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนใช้สูตรสั้นแบบเดียวกัน โดยเฉพาะการสัมผัสทางช่องคลอดหรือเนื้อเยื่อบางตำแหน่งอาจต้องมีช่วงกินต่อแตกต่างจากการสัมผัสทางทวารหนัก
สูตร 2-1-1 และ 2:7 ต่างกันอย่างไร
ชื่อเหล่านี้เป็นคำย่อช่วยจำแผนกินยา ไม่ใช่สูตรที่เลือกเองจากเพศหรือรูปลักษณ์
- 2-1-1 เป็นแผนที่เริ่มก่อนมีเพศสัมพันธ์และกินต่อช่วงสั้นหลังเหตุ ใช้ในสถานการณ์ที่เข้าเกณฑ์ตามแนวทาง
- 2:7 เริ่มก่อนเหตุเช่นกัน แต่มีช่วงกินต่อยาวกว่า เพื่อให้เหมาะกับตำแหน่งสัมผัสบางแบบ
ชนิดยา TDF/FTC กับ TAF/FTC รวมถึงการมีไวรัสตับอักเสบบี อาจมีผลต่อการเลือกแผน อย่านำจำนวนเม็ดจากบทความไปเริ่มเอง ขอให้ผู้ให้บริการเขียนวันและเวลาให้ชัดสำหรับเหตุการณ์ของเรา
ก่อนเริ่มต้องตรวจอะไร
- ตรวจเอชไอวี และแจ้งวันที่เสี่ยงล่าสุด เพื่อแยกว่าควรใช้ PrEP หรือ PEP หากกังวลเรื่องขั้นตอน สามารถอ่าน คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการตรวจเอชไอวี ก่อนไปคลินิกได้
- ตรวจไวรัสตับอักเสบบี เพราะยา PrEP บางชนิดช่วยกดไวรัสชนิดนี้ และการหยุดยาเองอาจกระทบตับ
- ตรวจไตเมื่อเกี่ยวข้อง เพื่อเลือกสูตรและแผนติดตามที่เหมาะ
- แจ้งยาและอาหารเสริม รวมถึงโรคประจำตัว การตั้งครรภ์ หรือการให้นมเมื่อเกี่ยวข้อง
- ตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ ตามประวัติ เพราะ PrEP ป้องกันเอชไอวีเท่านั้น
สถานการณ์ไหนควรกลับไปคุยกับคลินิก
- เริ่มยาไม่ทันเวลาที่วางไว้
- ลืมยา อาเจียนหลังรับยา หรือไม่แน่ใจว่าต้องกินต่อถึงวันไหน
- มีเพศสัมพันธ์ต่อเนื่องหลายวันหรือเกิดเหตุเพิ่มจากแผนเดิม
- มีไข้ ผื่น เจ็บคอ หรือต่อมน้ำเหลืองโตหลังเหตุเสี่ยง
- มีผลข้างเคียงหรืออยากเปลี่ยนเป็นแบบรายวัน
อย่ารอจนถึงนัดถัดไปหากมีข้อใดข้อหนึ่ง เจ้าหน้าที่จะช่วยต่อแผนให้ไม่เกิดช่องว่างในการป้องกัน
ผลข้างเคียงที่อาจพบ
บางคนอาจคลื่นไส้ ปวดศีรษะ อ่อนเพลีย หรือท้องไม่สบายในช่วงแรก หากอาการไม่ดีขึ้นหรือรบกวนชีวิต ให้ติดต่อคลินิก ไม่ควรหยุดยาเอง
ไปฉุกเฉินทันที หากหายใจลำบาก หน้าหรือปากบวม ผื่นรุนแรง เป็นลม ปัสสาวะน้อยลงมาก หรือมีอาการหนักอื่น ๆ
On-Demand กับรายวัน เลือกอย่างไร
| คำถาม | สิ่งที่ควรพิจารณา |
|---|---|
| คาดการณ์เพศสัมพันธ์ได้ไหม | หากไม่ได้ แบบรายวันอาจจัดการง่ายกว่า |
| จำแผนก่อนและหลังได้ไหม | หากสับสนง่าย แบบรายวันอาจลดความผิดพลาด |
| มีเหตุหลายวันติดกันไหม | ต้องรู้วิธีต่อแผน หรือเปลี่ยนเป็นรายวันกับคลินิก |
| มีไวรัสตับอักเสบบีไหม | ต้องวางแผนเริ่มและหยุดกับผู้ให้บริการ |
คำถามที่พบบ่อย
ผู้หญิงหรือคนที่มีเพศสัมพันธ์ทางช่องคลอดใช้ On-Demand ได้ไหม
แนวทางไทยปัจจุบันเปิดให้พิจารณาได้ แต่แผนกินต่ออาจยาวกว่าสูตร 2-1-1 จึงต้องรับคำแนะนำเฉพาะตัว ไม่ควรใช้ข้อความเก่าที่บอกว่าใช้ไม่ได้ทุกกรณี หรือใช้สูตรสั้นเอง
ใช้ On-Demand แล้วต้องตรวจเอชไอวีอีกไหม
ต้องตรวจตามรอบที่คลินิกกำหนด แม้ใช้ยาเพียงบางช่วงและไม่มีอาการ
มีเพศสัมพันธ์บ่อยแค่ไหนจึงควรเปลี่ยนเป็นรายวัน
ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้กับทุกคน ให้ดูความถี่ ความสามารถในการวางแผน และจำนวนวันที่ต้องกินต่อ หากแผน On-Demand ทำให้กินยาแทบทุกวันหรือสับสน แบบรายวันอาจสะดวกกว่า
สรุป
PrEP On-Demand เป็นทางเลือกที่ยืดหยุ่น แต่ไม่ใช่ยาแก้เหตุหลังเสี่ยงและไม่ใช่สูตรเดียวสำหรับทุกเพศ ขอแผนจากคลินิก ตรวจเอชไอวีก่อนเริ่ม และติดต่อทันทีเมื่อลืมยา เริ่มไม่ทัน หรือมีเหตุเพิ่ม หากเหตุเกิดแล้วไม่เกิน 72 ชั่วโมง ให้ประเมิน PEP แทน
